Logo One Planet

Coelacanth, a living fossil

Coelacanth
Coelacanth

There were Coelacanths swimming around in the oceans in 400 million years ago. We only knew them as fossils. And then, in 1938, a fisherman brought up a living Coelacanth.

There were Coelacanths swimming around in the oceans in the Devonian period. That was over 400 million years ago. Research on fossil Coelacanths shows that the genus changed very little over time. The majority of Coelacanth species lived 140 million years later, during the Triassic period. They all died out 65 million years ago, at the end of the Cretaceous, the time of the mass extinction of the dinosaurs. At least …. that’s what everybody thought.

And then, in 1938, a fisherman in South Africa suddenly brought up a living Coelacanth.
The strange fish was taken to Miss Courtenay Latimer, a curator at the East London Museum in South Africa. She couldn’t identify it but sent a sketch with a rough description to a fish specialist. There was huge excitement and telexes rattled out the news all over the world. A fossil fish was back from the dead! A creature that everyone had thought long extinct was still alive and flipping!

Marjorie Courtenay Latimer met coelacanth
Marjorie Courtenay Latimer met haar coelacanth

Nieuwe vangst

Na de vangst van een coelacanth in Zuid-Afrika in 1938 bleef het lang stil. Veertien jaar later ontdekten onderzoekers op de eilandengroep van de Comoren nieuwe Coelacanthen. Door toenemende belangstelling en meer onderzoeksgeld zijn inmiddels alleen al in Zuid-Afrika op twee plaatsen 25 nieuwe vissen “aan het licht gebracht”. Naar verwachting zullen nieuwe Coelacanthen in de Indische Oceaan worden gevonden. Ondanks dat is – uit voorzorg om de belangstelling van het publiek in toom te houden – de soort op de lijst van bedreigde diersoorten geplaatst.

Vismarkt 

Op 30 juli 1998 werd in Nature melding gemaakt van de vangst van een nieuwe coelacanth, maar nu bij het vulkanische eiland ManadoTua, Noord-Sulawesi, Indonesië. Deze populatie coelacanthen leeft op zeker 10.000 kilometer afstand van de Comoren, hetgeen een nieuwe verrassing betekent. Waarschijnlijk behoort de Indonesische coelacanth tot dezelfde soort als die van de Comoren. Kennelijk hebben meerdere populaties in de Indische Oceaan het Tertiair en het Kwartair overleefd.
Voor de inheemse bevolking was deze vis echter niet onbekend, want al een jaar eerder lag hij gewoon op de vismarkt als 'raja laut', ofwel 'koning van de zee'.

Hoe zwemt de coelacanth?

Coelacanthen zijn langzaam zwemmende vissen die in een klein gebied rondhangen. Pas als zij een prooi zien of als er gevaar dreigt, zwemmen ze zoals andere vissen dat doen. Dan maken ze met krachtige slagen van staart en achterlijf snelheid. De voorste rugvin kan opgeklapt en neergeslagen worden en zorgt ervoor dat de vis in evenwicht blijft.

De borstvinnen en buikvinnen zijn zeer beweeglijk, ze kunnen behalve naar voren en naar achteren ook om hun as draaien. Hoewel de gepaarde vinnen onafhankelijk van elkaar kunnen bewegen net zoals bij viervoetige landdieren, is nooit waargenomen dat zij worden gebruikt bij voortbeweging over de bodem. Heel merkwaardig is het kopstaan. De vis draait zijn kop naar omlaag en blijft zo enkele ogenblikken rechtop in het water staan. De betekenis van dit gedrag is niet precies bekend. Het kan te maken hebben met de werking van een elektrisch orgaan dat direct onder de bovenlip ligt. De vis zou zo prooien en andere Coelacanthen kunnen opsporen.

Geen eieren

De meeste vismoeders maken eieren die ze meestal met duizenden, ja soms met honderdduizenden tegelijk in het water loslaten. De stromingen in de zee verspreiden ze zodat ze heel ver weg kunnen drijven. De voortplanting van de Coelacanth gaat anders. Geen eieren in het water, nee ze komen uit in de buik van de moeder waarna ze geboren worden. Dat betekent dat de jonge vis opgroeit in het gebied waar ook de moeder leeft. En dat betekent dat de Coelacanth zijn leefgebied maar heel moeilijk kan uitbreiden.

Een verre voorouder

Coelacanthen zijn de naaste verwanten van de longvissen. Longvissen gingen 350 miljoen jaar geleden aan land, en alle gewervelde landdieren zoals amfibieën, reptielen, vogels, zoogdieren en ook wij mensen stammen daar van af.

Bekijk de longvissen in de collectie van Museon-Omniversum

Levende fossielen

Fossiele coelacanth
Fossiele coelacanth, Axelrodichthys araripensis Maisey, 1986. Rusland, Ordovicium  | Photographer: Coll. nr. 107979

Als een soort lijkt op een dier dat al lang uitgestorven is, spreken we van een levend fossiel. Ze zijn uniek omdat ze zich zo lang hebben kunnen handhaven en er geen verwanten van hun soort meer in leven zijn. Daarom zijn haaien bijvoorbeeld geen levende fossielen. De coelacanth van nu leeft in dezelfde omgeving als 65 miljoen jaar geleden en is net als zijn milieu nauwelijks veranderd. Toch is deze soort niet precies dezelfde als die van toen. Zoek de verschillen…