Logo One Planet

Haaien

Witte haai
Witte haai

De eerste haaien verschijnen in het Siluur. We vinden haast geen fossielen van haaien (collectie), omdat hun skelet uit kraakbeen bestaat. Wat we wel vinden zijn haaientanden, want die zijn hard.

Overal zijn ze te vinden en dat komt, omdat haaien hun tanden tijdens hun leven steeds wisselen. En ook omdat ze al honderden miljoenen jaren de zee in hun macht hebben. De grootste rover van nu is de witte haai, die vier tot vijf meter lang wordt. Ooit moet er een reuzenhaai geweest zijn van wel tien meter lengte. Hoe we dat weten? Dat blijkt uit vondsten van reuzentanden.

Ouder dan de dino's

Haaien bestaan al zo'n 400 miljoen jaar. Nog voor er dinosaurussen rondliepen, maakten haaien de zeeën onveilig. Haaien zijn zo goed aan hun omgeving aangepast dat ze de laatste 150 miljoen jaar nauwelijks verder zijn geëvolueerd. Haaien behoren tot de kraakbeenvissen, net als roggen. Dat betekent dat ze een buigzaam skelet hebben, waardoor ze erg lenig zijn. De huid van een haai bestaat uit kleine harde tandachtige schubben. Hierdoor voelt een haai aan als schuurpapier. Deze tandjes beschermen niet alleen de huid van de haai tegen verwondingen, maar zorgen ook voor minder wervelingen van water dat langs de haaienhuid beweegt als het dier zwemt. Hierdoor zijn ze beter gestroomlijnd en behoren ze tot de snelste zwemmers van de oceaan.

  • De doornhaai (Squalus acanthias Linnaeus, 1758) komt voor in alle gematigde oceanen op het noordelijk en zuidelijk halfrond van 10 tot 200 meter, soms tot 950 meter diep. Hij vormt grote scholen. Mannen en vrouwen leven gescheiden. Dit is de talrijkste en best onderzochte haaiensoort. Baart zijn jongen levend. Kan kortstondig in zoetwater leven. Wordt gevangen voor: levertraan, vitamine, schuurpapier, leer. Komt tot gelei verwerkt op de markt onder de naam ‘zeepaling’. Het vlees van het buikgedeelte wordt zonder de huid gerookt en dan verkocht als ‘haaiwammen’. Deze haai is vaak de ´fish` in Britse fish and chips.
  • De hamerhaai, Sphyrna zygaena (Linnaeus, 1758), baart zijn jongen levend. Per keer worden ongeveer dertig jongen geboren met een lengte van meer dan vijftig centimeter. Deze leven tot aan hun volwassenheid in grote groepen. Daarna zijn ze alleen. De hamerhaai komt als enige grotere haai tot vlak onder de kust. Het vlees wordt gedroogd en gezouten of gerookt en de vinnen worden gebruikt in de soep. De huid wordt verwerkt tot leer en wat er overblijft tot vismeel. In China wordt deze vis verwerkt tot medicijnen.
Zijn haaien gevaarlijk?

Vreemd genoeg zijn de allergrootste soorten het minst gevaarlijk voor de mens. De walvishaai (meer dan 15 meter), de reuzenhaai (meer dan 10 meter, komt ook in de Noordzee voor) en de grootbekhaai (meer dan 5 meter) eten alleen plankton, die ze met hun grote bek open al zwemmend opscheppen. De gevaarlijkste haaien voor mensen zijn de grote witte haai, de tijgerhaai, de mako en de hamerhaai. Gemiddeld zijn er per jaar honderd haaienaanvallen op mensen. Hiervan zijn er tien met dodelijke afloop. Jaarlijks overlijden er meer mensen door blikseminslag. Omgekeerd worden duizenden haaien voor de sport door mensen gevangen en gedood. Haaienhuiden worden als leer verwerkt, haaienvinnen worden van levende haaien afgesneden voor in de soep. Wie is er nu het grootste roofdier? 

Superzintuigen

Een van de redenen dat haaien zulke goede rovers zijn is dat zij beschikken over superzintuigen. Tweederde van een haaienbrein is gereserveerd voor zijn gevoeligste zintuig, de reuk. Sommige haaien hebben ogen die lijken op die van katten. Een spiegelende laag op zijn netvlies zorgt ervoor dat het beschikbare licht twee keer op zijn netvlies valt, waardoor deze haaien goed in het donker kunnen zien. Dit is goed te zien als je in het donker met een zaklamp op de haai schijnt. Het lijkt of zijn ogen licht geven in het donker.

Haaien hebben ook zintuigen die wij niet hebben. Ze kunnen heel kleine trillingen in het water voelen met een zintuig dat langs hun hele zijkant loopt. Voorwerpen of prooidieren die in hun buurt zijn geven kleine echo's van watertrillingen, die de haai vertellen dat er mogelijk iets eetbaars in de buurt is. Haaien beschikken ook over elektrische zintuigen in hun snuit, de ampullen van Lorenzini. Hiermee kunnen ze de zwakke elektrische stroompjes voelen die alle levende wezens afgeven. Hiermee kunnen haaien zelfs vissen vinden die zich onder het zand hebben verstopt. 

Kaken en tanden

Haaien hebben de krachtigste beet van alle dieren. Ze kunnen zowel hun onder- als bovenkaak bewegen. Als ze aanvallen bijten ze eerst met hun onderkaak en dan met hun bovenkaak. Vervolgens schudden ze hun kop heen en weer om een groot stuk vlees of vis los te scheuren, wat ze in een keer inslikken, want kauwen kunnen ze niet. Haaien hebben scherpe puntige tanden. Aan de randen van de tanden zitten zelfs kleine zaagtandjes, waardoor ze messcherp zijn. Elke haaiensoort heeft andere tanden. Hieraan kun je ze ook herkennen. Een haai wisselt continu zijn tanden. Als hij er eentje verliest of beschadigt, dan wordt die tand vervangen door een andere. De tanden groeien rij voor rij van achter naar voren. Zo blijven ze altijd scherp en komt de haai nooit zonder te zitten. Gedurende zijn leven kan een haai wel 20.000 tanden krijgen en verbruiken.

Etenstijd

Normaal gesproken eten haaien alleen. Maar een etende haai trekt andere haaien aan. Ze zwemmen snel naar hun etende soortgenoot en proberen een stuk van de prooi te pakken te krijgen. Ze bijten wild om zich heen en pakken alles wat in hun bereik komt, zelfs andere haaien. De gevaarlijkste van allemaal, de grote witte haai, doet vreemd genoeg nooit mee aan zulke vreetfestijnen. Vrijwel alle haaien zijn carnivoren, vleeseters. Ze eten vis en zeezoogdieren, zoals dolfijnen en zeehonden. Ook zeeschildpadden (collectie) en meeuwen moeten uitkijken om niet door een hongerige haai gepakt te worden. Haaien eten zelfs andere haaien. 

Haaienbaby's

Haaien planten zich op verschillende manieren voort. Er zijn soorten die eieren leggen. De eieren van haaien zijn zacht en leerachtig, met lange draden waarmee de eieren zich onderwater aan bijvoorbeeld koraal of zeewier kunnen hechten. Ook zijn er soorten waarbij de eieren zich in de buik van de moeder ontwikkelen. De eieren komen dus in de buik van de moeder uit, waardoor het lijkt of de haai, net als zoogdieren, levendbarend is. Haaien kunnen één tot honderd baby's per keer krijgen, afhankelijk van de soort. Haaien zorgen niet voor de eieren die ze leggen. Ook hun baby's moeten zichzelf kunnen redden.